سوگواری در فرهنگ ایرانی آیینهای ریشهداری دارد که از قرآنخوانی و مداحی تا نواختن دمام، دف و اجرای موسیقیهای محلی را دربر میگیرد. اما در سالهای اخیر شکل تازهای از اجرای موسیقی در برخی مراسم ترحیم دیده میشود؛ گروههایی که با استفاده از سازهای موسیقی و اجرای ترانههای عاشقانه خوانندگان موسیقی پاپ، فضایی متفاوت از عرف شناختهشده مراسم سوگواری ایجاد میکنند؛ تغییری که پرسشهایی درباره مرز میان نوآوری در آیینهای سوگواری و فاصله گرفتن از معنای این مراسم به وجود آورده است.
به گزارش مشتلق به نقل از آگاه، در ایران، سوگواری برای درگذشتگان همواره با آداب و رسوم متنوعی همراه بوده است از مراسم عزاداری سیدالشهدا (ع) که جایگاهی ویژه در فرهنگ دینی و اجتماعی ایرانیان دارد تا آیینهای محلی برای بدرقه عزیزان از دسترفته. هر منطقه و قومیتی نیز در ایران شیوه خاص خود را برای ابراز اندوه و همراهی با خانواده داغدار دارد.
در این میان، موسیقی و نواهای سوگوارانه نیز جایگاه ویژهای دارند. صدای دمام در آیینهای عزاداری جنوب کشور، نوای سنج و طبل در دستههای عزاداری، دفنوازی در برخی مناطق غربی و موسیقیهای آیینی و محلی برای بدرقه درگذشتگان، نمونههایی از پیوند موسیقی با فرهنگ سوگواری در ایران هستند.
در برخی مناطق جنوبی کشور حتی برای افرادی که در دریا جان خود را از دست دادهاند، آیینهای ویژهای با موسیقی و نواهای محلی برگزار میشود. این نواها صرفا اجرای یک قطعه موسیقی نیستند، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و شیوه جمعی ابراز اندوه در میان مردم آن مناطق هستند.
در کنار این آیینهای بومی، قرآنخوانی و مداحی نیز از شناختهشدهترین بخشهای مراسم ترحیم در بسیاری از خانوادههای ایرانی است. خواندن آیاتی از قرآن، ذکر مصیبت و یادآوری مرگ و معاد، شیوههایی است که خانوادهها برای گرامیداشت یاد درگذشتگان و تسلی خاطر بازماندگان انتخاب میکنند.
از نوای سوگ به ترانههای عاشقانه رسیدیم!
اما آنچه در برخی مراسم ترحیم این روزها به چشم میخورد، تفاوتی جدی با این سنتهای قدیمی دارد. چندی پیش در مراسم ترحیم مادر یکی از همکاران که در خیابان دربند برگزار میشد، یک گروه موسیقی برای اجرای برنامه دعوت شده بودند اما آنچه اجرای آنها را متفاوت میکرد، انتخاب اشعار و سبک موسیقی بود.
بخش عمده برنامه به اجرای ترانههای خوانندگان فارسیزبان خارج از کشور اختصاص داشت؛ ترانههایی با مضامین عاشقانه که ارتباطی با فقدان فرد درگذشته و فضای سوگواری نداشتند. نکته قابل توجه اینکه تعدادی از حاضران نیز اشعار این ترانهها را از حفظ بودند و همراه خواننده، آنها را زمزمه میکردند و حتی همنوا میشدند.
مسئله صرفا استفاده از ساز یا اجرای موسیقی در مراسم ترحیم نیست؛ چراکه موسیقی از گذشته در بخشهایی از فرهنگ سوگواری ایران حضور داشته است. پرسش اصلی این است که آیا هر قطعه موسیقی، صرفا به دلیل غمگین بودن ملودی یا محبوبیت خواننده آن، میتواند در جایگاه موسیقی سوگ قرار بگیرد؟
مثلا ترانهای که درباره شکست عشقی، جدایی یا دلتنگی عاشقانه سروده شده، حتی اگر با صدایی اندوهگین اجرا شود، لزوما بیانگر سوگ و فقدان نیست. غم عاشقانه با اندوه از دست دادن یک انسان تفاوت دارد و قرار گرفتن این دو در کنار یکدیگر، الزاما به معنای تناسب داشتن آنها با فضای مراسم ترحیم نیست.
این شیوه اجرا صرفا به انتخاب شخصی برخی خانوادهها محدود نمانده است. با جستوجویی در فضای مجازی میتوان تبلیغات گروههایی را دید که خدمات اجرای موسیقی در مراسم ترحیم را عرضه میکنند. در برخی از این تبلیغات، قطعاتی از خوانندگان موسیقی پاپ ایرانی و فارسیزبانان خارج از کشور بهعنوان نمونه اجرای گروه منتشر شده است.
حتی در نمونههایی از این تبلیغات، فیلم اجرای قطعهای درباره شکست عشقی در مراسم سوگواری یک زن سالمند وجود دارد! برگزارکنندگان این اجراها نیز همین فیلمها را برای معرفی خدمات خود در صفحات و بسترهای آنلاین منتشر میکنند.
به این ترتیب، به نظر میرسد در کنار شکلهای شناختهشده برگزاری مراسم ترحیم، نوعی بازار خدمات موسیقایی با الگوی متفاوت در حال شکلگیری است؛ بازاری که در آن محبوبیت ترانهها و آشنایی مخاطبان با آثار خوانندگان پاپ، به یکی از عناصر اجرای برنامه تبدیل شده است.
مراسم ترحیم، صرفا گردهمایی برای شنیدن موسیقی یا اجرای قطعات محبوب نیست؛ فرصتی برای یادآوری فرد درگذشته، همدردی با بازماندگان و همراهی جمعی با خانوادهای است که عزیزی را از دست داده است. به همین دلیل، انتخاب شعر و موسیقی نیز میتواند با همین معنا و فضا تناسب داشته باشد.
اجرای موسیقی محلی، نوای دمام و دف، قطعات بیکلام حزنانگیز یا حتی آثار شناختهشدهای که محتوای متناسب با سوگ دارند، میتواند بخشی از تنوع مراسم باشد. اما تبدیل مجلس ترحیم به محلی برای اجرای ترانههای عاشقانهای که موضوعشان شکست عشقی و جدایی است، بیش از آنکه ادامه یک سنت سوگواری باشد، نوعی تغییر در معنای این مراسم است.
تجربه مشاهده دو نوع متفاوت از مراسم سوگ
تفاوت میان شیوههای سوگواری را میتوان حتی در یک فضای مشترک نیز مشاهده کرد. در یکی از مراجعهها به بهشت سکینه(س)، برای مراسم خاکسپاری یکی از بستگان حضور داشتم. مراسم مطابق آنچه در بسیاری از خانوادههای ایرانی مرسوم است، با قرآنخوانی و مداحی برگزار شد. در همان زمان، در قبر نزدیک به آن، پیکر فرد دیگری بدون برگزاری مراسم تدفین، به خاک سپرده شد و پس از آن اجرای موسیقی با ترانههایی به تقلید از سبک خوانندگان زن فارسیزبان خارج از کشور برگزار شد!


















