فاطیما کریمی: این روزها که افزایش قیمت بلیت هواپیما، قطار و اتوبوس، هزینه سفر را بالا برده و مخارج اقامت نیز برنامهریزی برای سفرهای چندروزه و طولانی را دشوارتر کرده است، شاید بهتر باشد چمدان را بیکار نگذاریم و به مناطقی از شهرمان برویم که تاکنون کمتر به آن توجه کردهایم؛ مناطقی که در عین زیبایی میتواند مقصدی برای یک شب اقامت و یک یا حتی دو روز سفر باشد.
مشتلق: سفر لزوما به معنای بستن چمدان، خرید بلیت و دور شدن از شهر برای چند روز نیست. گاهی کافی است صبح زود از خانه بیرون بزنیم، مسیری کوتاه را پشت سر بگذاریم و جایی را ببینیم که سالها در نزدیکی ما بوده، اما کمتر به آن توجه کردهایم.
پیشنهاد ما در چنین روزهایی، جدی گرفتن سفرهای یکروزه و گردشگری درونشهری و پیرامون شهرهاست؛ فرصتی برای شناخت دوباره جاذبههایی که شاید به دلیل نزدیکی، از نگاه ما پنهان ماندهاند. مانند تهران که با همه شلوغی و هیاهویش، در فاصلهای نهچندان دور از روستاهایی برخوردار است که میتوانند چند ساعت آرامش، طبیعت و آشنایی با تاریخی کمتر شناختهشده را به شهروندان تهرانی هدیه دهند.
این بار مقصد «روستای سنگان» است که در فاصله حدود ۳۰ کیلومتری شمالغرب تهران قرار دارد و فقط کافی است از خیابانهای شلوغ پایتخت فاصله بگیریم تا به باغهای میوه، خانههای روستایی، کوهستانهای البرز و صدای جریان آب برسیم. اینجا سفر از همان لحظهای آغاز میشود که ساختمانهای بلند جای خود را به دامنههای کوهستانی میدهند و هوای شهر آرامآرام رنگ آرامش به خود میگیرد.
برای رسیدن به سنگان باید از غرب تهران، مسیر شهران و بلوار کوهسار را در پیش گرفت و پس از ورود به جاده کن ـ سولقان، به سمت امامزاده داوود حرکت کرد. در ادامه، مسیر فرعی روستا شما را به یکی از قدیمیترین سکونتگاههای کوهپایهای اطراف تهران میرساند.
سنگان از چند بخش قدیمی شامل سنگان پایین، سنگان وسط و سنگان بالا تشکیل شده است. هر بخش حالوهوای خودش را دارد از بافت قدیمی و بناهای تاریخی گرفته تا باغهایی که در فصل بهار با شکوفههای سفید و در تابستان و پاییز با میوههای رنگارنگ جلوهای دیگر پیدا میکنند.
در نگاه نخست، شاید سنگان مقصدی برای چند ساعت قدم زدن در طبیعت به نظر برسد، اما کمی که در آن بمانیم، متوجه میشویم با روستایی روبهرو هستیم که تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی مردمش همچنان در گوشهوکنار آن جریان دارد.
سنگان فقط یک منظره زیبا در دامنه البرز نیست این روستا بخشی از حافظه تاریخی و اجتماعی منطقه تهران را در خود نگه داشته است.
یکی از ویژگیهای جالب سنگان، تلاش برای گسترش گردشگری روستایی و ارائه تجربههایی فراتر از اقامت معمول در یک اتاق یا کلبه است.
رضا ملانوروزی، فعال میراث فرهنگی و گردشگری روستایی، در گفتوگو با خبرنگار «آگاه» به چهار نوع اقامتگاه سنتی در مجموعه ارگ سنگی اشاره میکند: کلبههای چوبی، کلبههای خشتی، کلبههای سنگی و سیاهچادرهای عشایری.
هرکدام از این اقامتگاهها روایتی از شیوه زندگی و معماری بخشهای مختلف ایران دارند. کلبههای چوبی یادآور خانههای مناطق شمالی کشورند، سازههای خشتی به معماری نواحی مرکزی و برخی مناطق کوهستانی اشاره میکنند و کلبههای سنگی، معماری سازگار با زندگی در ارتفاعات را به نمایش میگذارند. سیاهچادرها نیز ما را به دنیای زندگی عشایری نزدیک میکنند.
شاید برای ساکنان تهران، اقامت در یک سیاهچادر تجربهای متفاوت و حتی غیرمنتظره باشد تجربهای که برای لمس آن معمولا باید مسافت زیادی را طی کرد. اما این امکان در سنگان فراهم شده است.
این تجربه البته تنها جنبه تفریحی ندارد. اطراف تهران در گذشته با مسیرهای کوچ فصلی عشایر و دامداران ارتباط داشته است. گروههایی از عشایر در جابهجاییهای فصلی خود از مناطقی مانند ورامین و ارتفاعات اطراف عبور میکردند و سنگان نیز با این شیوه زندگی بیگانه نبوده است.
به همین دلیل، نشستن در یک سیاهچادر در این روستا میتواند فرصتی برای آشنایی با بخشی از تاریخ اجتماعی منطقه باشد؛ تاریخی که شاید کمتر در روایتهای معمول از تهران به آن پرداخته شده است.
گردشگری روستایی نباید تنها به اجاره یک اقامتگاه و گذراندن شب محدود شود. نانپزی سنتی، چشیدن غذاهای محلی، آشنایی با گیاهان دارویی، دیدن معماری بومی و شرکت در دورهمیهای شبانه، همگی میتوانند بخشی از تجربه حضور در روستا باشند. بنابراین سنگان هم توانسته همه این تجربهها را در اختیار گردشگرانش قرار دهد.
در میان کوچه باغها و بافت قدیمی سنگان پایین، بنایی قرار دارد که برای شناخت تاریخ روستا باید به سراغش رفت تکیهای تاریخی با سقف چوبی و معماری سنتی که گفته میشود حدود ۷۰۰ سال قدمت دارد اما هنوز کسی نتوانسته حدس بزند که تیر چوبی وسط این بنا که قدیمیترین جزو این حسینیه است از چه زمانی بنا شده است.
علیرضا مشهدی، فعال گردشگری محلی و روزنامهنگار، در فضای مجازی خودش هم تلاش میکند سنگان را بیشتر برای تهرانیها معرفی کند. او میگوید: تعدادی از سنگ قبرهای استفادهشده در دیوارها و بخشهای مختلف تکیه، کتیبههایی متعلق به دورههای ایلخانی و تیموری دارند و نشاندهنده قدمت و اهمیت تاریخی این مکان است. اما این سنگها را سالها قبل برای جلوگیری از دزدی، در دیوار مخفی کردند.
البته بنای کنونی در طول قرنها تغییراتی را تجربه کرده و بخشهایی از آن، بهویژه در دوره قاجار، مرمت شده است. تکیه هنوز هم بخشی زنده از زندگی اجتماعی سنگان است. در ماههای محرم و صفر و مناسبتهای مذهبی، اهالی در این مکان گرد هم میآیند و آیینهای قدیمی خود را برگزار میکنند.
یکی از رسمهای جالب این تکیه، تعارف تکهای نان و مقداری آب به مهمان پیش از آغاز پذیرایی اصلی است. پس از آن، جوانترها سفره جمعی را آماده میکنند سفرهای که در آن هنوز نشانههایی از سادگی و سنتهای قدیمی دیده میشود و معمولا خبری از ظروف پلاستیکی یکبارمصرف نیست. خیلی وقتها بانوان روستا به این تکیه میروند و نذر سفره امالبنین (س) میکنند. کلیددار تکیه معتقد است که این تکیه حاجت خیلی از افراد را داده است. او برای اثبات حرفش از پدر و پدربزرگش که آنها هم کلیددار بودهاند وام میگیرد. در این تکیه بخشی از صحنههای مجموعه تاریخی «دلیران تنگستان» که در سال ۱۹۷۴ ساخته شد و به زندگی رئیسعلی دلواری، قهرمان ملی ایران، میپرداخت، فیلمبرداری شده است.
اگر از اهالی درباره گذشته سنگان بپرسیم، دیر یا زود صحبت به باغها و محصولات کشاورزی میرسند و از کیفیت محصولاتشان میگویند. اینکه در گذشته کشت گندم و جو در سنگان رواج داشت، اما بهتدریج باغداری جایگاه پررنگتری پیدا کرد. سیب سنگونی یکی از محصولات شناختهشده و بومی روستاست سیبی با پوستی روغنی و ظاهری متمایز که هنوز هم اهالی منطقه غرب تهران هر سیب خوشمزهای را سنگونی مینامند. این سیبها اگرچه کمتر کشت میشود اما آنقدر جذاب است که گردشگران روستا میدانند به کجا برای خرید آن مراجعه کنند. اهالی روستا در گذشته برای نگهداری طولانیتر این سیبها، آنها را میان شن قرار میدادند روشی ساده و متناسب با امکانات زندگی روستایی که به ماندگاری محصول کمک میکرد.
باغهای گیلاس بهویژه در فصل بهار، تصویری تماشایی از سنگان میسازند و جای خیلی از درختان سیب را گرفتهاند. درختان پوشیده از شکوفههای سفید بهاری، در کنار پسزمینه کوهستانی البرز، منظرهای پدید میآورند که میتواند یکی از دلایل اصلی سفر به این روستا باشد.
گیلاس اکنون از مهمترین محصولات کشاورزی سنگان به شمار میرود و بنا بر اطلاعات محلی، علاوه بر بازارهای داخلی، به کشورهای حاشیه خلیج فارس، روسیه و برخی مقاصد اروپایی نیز صادر میشود. گردو و توت هم از دیگر محصولات باغهای این منطقه هستند.
این سبدها داستان زندگی مردم را روایت میکنند
یکی از میراثهای کمتر شناختهشده سنگان، هنر سبدبافی محلی یا سبدبافی سنگونی است هنری که روزگاری در زندگی روزمره مردم نقش مهمی داشت و اکنون در معرض فراموشی قرار گرفته است. این هنر در سال ۲۰۱۹ با شماره ۲۶۵۸ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی ایران ثبت شد. سبدهای سنتی سنگان از شاخههای بید ساخته میشوند. شاخهها معمولا در پاییز جمعآوری و پس از آمادهسازی، به هم بافته میشوند تا ظروف و سبدهایی در اندازهها و شکلهای مختلف پدید بیایند.
در گذشته، این سبدها کاربردهای فراوانی داشتند از آبکش و دمکنی برنج گرفته تا سبد پذیرایی و ظرف جمعآوری میوه. سبدهای بزرگتر که در گویش محلی «دستاره» نامیده میشوند، بهخصوص در فصل برداشت محصول مورد استفاده قرار میگرفتند.
این هنر حتی با مسیرهای تجاری قدیمی تهران نیز پیوند داشت. کشاورزان سنگانی برای انتقال محصولات خود، بهویژه سیب، از سبدهای بزرگ بافتهشده استفاده میکردند و محصولات را با حیوانات باربر به تهران میرساندند. این مسیر از کاروانسرای تاریخی کن میگذشت و در نهایت به محله گمرک در مرکز تهران میرسید.
حالا با تغییر سبک زندگی و رواج بستهبندیهای جدید، استفاده از سبدهای سنتی کاهش پیدا کرد. امروز شمار کسانی که همچنان این هنر را به شکل سنتی دنبال میکنند، محدود است و دیگر کسی نیست که بخواهد طرز بافت سبد سنگونی را یاد بگیرد.
این هنر توسط ملانوروزی ثبت ملی شد ولی ثبت ملی این هنر بهتنهایی برای حفظ آن کافی نیست. تا زمانی که تولیدکننده فعال، بازار فروش و فرصت آموزش به نسل جوان وجود نداشته باشد، خطر فراموشی سبدبافی سنگونی همچنان جدی خواهد بود. بنابراین اگر خواستید این سبدها که تعداد محدودی از آنها بافته شده را ببینید باید به خانه فرهنگ سنگان مراجعه کنید. شاید کسی باشد که درهای آنجا را که روزی برنامههای فرهنگی متعددی برگزار میکرد باز کند.
نمیشود از سنگان گفت و نام آبشار معروف آن را نیاورد. آبشار سنگان از شناختهشدهترین جاذبههای طبیعی اطراف تهران با ارتفاع آبشار حدود ۴۰ تا ۶۰ متر است که در بهار، افزایش حجم آب و سرسبزی اطراف، منظرهای چشمنواز ایجاد میکند. تابستان و پاییز نیز با تغییر رنگ پوشش گیاهی، چهرهای متفاوت دارد. قندیلهای عظیم یخی که ارتفاع برخی از آنها به حدود ۲۰ تا ۳۰ متر میرسد این آبشار را در زمستان به منظرهای شبیه یک سازه یخی طبیعی تبدیل میکند.
برای رسیدن به آبشار در روزهای سرد سال آمادگی و تجهیزات مناسب نیاز است. البته در هر زمانی مسیر دسترسی به آبشار از نزدیکی امامزاده قاسم در سنگان بالا آغاز میشود. در ابتدای مسیر، از کنار باغها، جویبارها و راههای دامنهای باید عبور کرد. با افزایش شیب مسیر، طبیعت کوهستانی آشکارتر شده و به آبشار خواهید رسید. آبشار مقصد یک پیادهروی کوتاه و ساده نیست. رسیدن به آن به کوهپیمایی چندساعته نیاز دارد و زمان پیمایشش به آمادگی جسمانی، شرایط جوی و وضعیت مسیر بستگی دارد. بنابراین، اگر هدفتان بازدید از آبشار است، باید از همان ابتدا برنامهای مناسب برای رفتوبرگشت در نظر بگیرید.
این آبشار هم مانند سبد سنگونی در فهرست میراث ملی ثبت شده است، آن هم به همت ملانوروزی. او حتی چنار کهنسال کنار امامزاده قاسم (ع) را هم ثبت کرده و پروندهاش را نوشته است. قدمت ثبت شده برای این چنار کهنسال ۴۰۰ سال است اما اهالی میگویند بیشتر از ۷۰۰ سال قدمت دارد شاید تا هزار سال. حالا این چنار کهنسال فقط یک درخت نیست پنج درخت تنومند از یک ریشه در کنار رودخانه و امامزاده و یک چایخانه محلی!
طبیعت سنگان فقط به آبشار و باغهای میوه و چنارش محدود نمیشود. موقعیت جغرافیایی روستا در دامنههای جنوبی البرز، زیستگاهی متنوع برای گونههای مختلف گیاهی به وجود آورده است. در ارتفاعات اطراف میتوان گیاهانی مانند آویشن، چای کوهی، کاکوتی و ریواس را دید. برخی گونههای دارویی و بومی دیگر نیز در این محدوده میرویند. این تنوع گیاهی زمینه را برای حضور طبیعتگردان و آموزش محیطزیستی فراهم کرده است. چون حتی برای آن موزهای طبیعی تشکیل دادهاند. ماجرا این است که ملانوروزی فعال گردشگری روستا هم هست و از علاقهمندانی که در این روستا اقامتگاه بومگردی ایجاد کرده و داخل زمینهای این مجموعه گیاهان دارویی کاشته و اطلاعات هر کدام از آنها را نوشته است.


















