برای درک مسئله فرهنگی امروز ایران، باید نخست به گذشتهای نگاه کرد که در آن فرهنگ نه حاشیهنشین سیاست، که ستون اصلی تداوم این سرزمین بود. از بنیانهای دینی زرتشت و اداره هخامنشی گرفته تا دربار ساسانیان که با پشتیبانی زمینداران و دهقانان آزاد اداره میشد و سپس تداوم این میراث در دوره اسلامی از طریق امیرنشینهای سامانی و سلطاننشینهای آسیای مرکزی تا بازآفرینی آگاهانه هویت شیعی ایرانی در دوره صفویه، همواره یک خط پیوسته از توسعه تمدنی و هویتی قابل ردیابی است.
مشتلق: آنچه در این پیوستگی تاریخی اهمیت دارد، نه فقط تداوم نهادهای سیاسی، بلکه توانایی بازتولید فرهنگی در دل تغییر سلسلهها و تحولات دینی است. پژوهشگران تاریخ ایران تاکید میکنند که آنچه از دوره ایران باستان به ارث رسیده، «پیوستگی و تداوم فرهنگی متمایز و احساس هویت ملی» در نزد جامعه ایران بوده است، نه صرفا یک ساختار حکومتی. این سرمایه تاریخی، امروز نیز پشتوانهای است که هر سیاست فرهنگی اگر بخواهد ریشهدار باشد، ناچار است خود را در نسبت با آن تعریف کند.
نسلی که سنت و مدرنیته را همزمان زندگی میکند
با این حال، عظمت تاریخی بهتنهایی توضیحدهنده وضعیت امروز نیست. گزارشهای میدانی مراکز پژوهشی کشور، بهویژه گزارش «در جستوجوی زندگی و آزادی» که در مرکز رصد فرهنگی کشور منتشر شده است، تصویری دقیقتر از نسل جوان ارائه میدهد. بر اساس این گزارش، جوان ایرانی امروز «الزاما سنتشکن نیست» و گاهی با سنت، همدلی نشان میدهد؛ ویژگی کلیدی او آن است که نگرشهایش «آمیزهای از سنت و مدرنیسم» است. این ترکیب در حوزههای مختلف زندگی قابل مشاهده است: در حوزه خانواده، بسیاری از جوانان از ارزشهای پدرسالارانه در روابط خانوادگی فاصله گرفتهاند، اما همزمان برای نهاد خانواده و ازدواج بها قائلاند و حتی مادری را یک فضیلت میدانند. «کار» برای جوان ایرانی یک ارزش تلقی میشود و او در مصرف، برخلاف تصور رایج، به کیفیت و دوام کالا بیش از خودنمایی اهمیت میدهد. در حوزه دینداری، پایبندی به رفتارهای دینی واجب و مناسک جمعی در میان جوانان چندان زیاد نمایان نیست، اما باورهای دینی در آنها همچنان پذیرفته است؛ آنچه متزلزل شده، اعتماد به عناصر رسمی و سنتی فرهنگی است. این تصویر نشان میدهد که مسئله اصلی، «گسست» از ارزشها نیست، بلکه «بازآرایی» آنها در قالبی جدید است. سیاست فرهنگی موثر، پیش از هر چیز باید این واقعیت ترکیبی را به رسمیت بشناسد و به جای تقابل با آن، درصدد گفتوگو و همراهی با آن برآید.
اثرگذاری کجا متوقف میشود؟
نظام فرهنگی ایران از ظرفیت نهادی گستردهای برخوردار است: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و شبکه رایزنان فرهنگی در دهها کشور جهان. با این حال، شکاف میان این ظرفیت و اثرگذاری واقعی، به یکی از پرسشهای جدی سیاستگذاری فرهنگی تبدیل شده است. این شکاف را میتوان در سه سطح مشاهده کرد. نخست، سطح گفتمانی: ناتوانی در تولید یک روایت منسجم و جذاب از «ایران فرهنگی» که هم برای مخاطب داخلی معنا داشته باشد و هم برای مخاطب بیرونی. دوم، سطح نهادی: گزارشهای رسمی خود نهادهای فرهنگی از جمله سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی به صراحت از «فقدان درک و روایت درست از واقعیتهای میدانی کشورهای هدف» و «ضعف در معرفی جامع و متوازن ظرفیتهای داخلی» به عنوان چالشهای جدی یاد میکنند. سوم، سطح رویکرد: تمرکز سیاستهای فرهنگی بر «محدودیت و ممنوعیت» به جای توجه به عوامل واقعی شکلدهنده ذائقه، که به گفته پژوهشگران، «ناکارآمد» بوده و به «شکاف میان نسلها و تضعیف سرمایه فرهنگی» منجر شده است. حتی در بالاترین سطوح اجرایی کشور نیز این نقد پذیرفته شده است که «مسائل فرهنگی با بخشنامه، دستورالعمل و نگاه قیممآبانه حل نمیشود» و «رویکردهای دستوری، جوانان را از ارزشها دور میکند.»
میدانی که فرهنگ را از حاشیه به متن آورد
آنچه در ماههای اخیر رخ داد، معادلات فرهنگی را بیش از هر عامل دیگری دگرگون کرد. جنگ تحمیلی که از اسفند ۱۴۰۴ با حملات هوایی گسترده آمریکا و رژیم صهیونیستی به خاک ایران آغاز شد، نهتنها یک رویارویی نظامی، بلکه به تعبیر پژوهشگران، «یک نقطه عطف در قربانی شدن جمعی و روانی جامعه ایران» بود. اما آنچه بیش از خود جنگ اهمیت دارد، واکنش فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران به این بحران است؛ واکنشی که بسیاری از محاسبات از پیش طراحیشده را بر هم زد. تحلیلگران تصور میکردند هدف قرار دادن مناطق مسکونی و غیرنظامیان میتواند با ایجاد رعب و هراس، «شیرازه جامعه را از هم بپاشد». اما تجربه زیسته مردم ایران نشان داد که «این معادله بدبینانه در عمل، نتیجهای معکوس داشته است». در روزهایی که «مرز میان شهروند و رزمنده در میدان خطر کمرنگ شد»، نوعی همبستگی از دل بحران جوشید که با به حاشیه بردن گسلهای اجتماعی، «سرنوشت مشترک را به قویترین عنصر انسجام ملی تبدیل کرد». جامعهشناسان در تحلیل این پدیده میگوید: «وقتی خشونت، مرز میان نظامی و غیرنظامی را از میان برمیدارد و خانه، مدرسه، بیمارستان و محله را در معرض خطر قرار میدهد، احساس تهدید مشترک جایگزین ترس فردی میشود» و جامعه جنگ را نه مسئله گروهی خاص، بلکه «تعرضی به امنیت، موجودیت و کرامت جمعی خود» تلقی میکند. پژوهشهای میدانی نیز نشان میدهد جامعه ایران در بحران جنگ، به جای فرسایش روانی و اجتماعی، «نوعی ایمان جمعی فعال از خود بروز داده است؛ ایمانی که به بازتولید همبستگی ملی و تقویت هویت دینی ایرانیان انجامیده است.»
هنرمندانی که میدان را خالی نکردند
در میانه این جنگ، عرصه فرهنگ و هنر به «میدان تقابل روایتها، هویتها و مواضع متضاد» تبدیل شد؛ جایی که هنرمندان، نویسندگان و نخبگان فکری، هر یک بهگونهای متفاوت به بازتعریف مفاهیمی چون «وطن»، «جنگ» و «مسئولیت اجتماعی» پرداختند. بخشی از چهرههای سرشناس سینما و تئاتر با اتخاذ مواضعی صریح، بر اولویت «وطن» تاکید کردند و جنگ را نه یک رقابت سیاسی، بلکه «تهدیدی علیه موجودیت تاریخی و تمدنی ایران» توصیف کردند. اما مهمتر از مواضع، حضور عملی آنها در میدان بود. رسول هنرمند، هنرمند پیشکسوت تئاتر اصفهان با اشاره به اجرای نمایشهای خیابانی در موکبهای مردمی «درست در میانه جنگ» میگوید: «هنرمندان، خودشان را از مردم جدا نمیبینند» و «این روزها ایرانیهای واقعی، با جان خودشان، پای وطن ایستادهاند». نمایشهایی نیز بودند که «زیر بمباران صهیونیستها تمرینهایشان برقرار بود» و پس از آن به اجرا رفتند. این حضور، تنها یک ژست نمادین نبود؛ بلکه نشانهای از این واقعیت بود که در شرایط بحرانی، فرهنگ از یک «حوزه» به یک «میدان کنش» تبدیل میشود و هنرمند به عنوان «میاندار فرهنگی» میان جامعه و روایت ملی عمل میکند.
جنگ روایتها؛ از بمباران شهرها تا مهندسی افکار عمومی
آنچه این جنگ را از درگیریهای نظامی پیشین متمایز میکند، تبدیل شدن آن به یک «جنگ روانی و رسانهای تمامعیار» است. پس از پایان مرحله نخست درگیریها، رژیم صهیونیستی و آمریکا «به جنگ روایت و شناختی علیه ایران روی آوردهاند» و تلاش کردهاند با «استناد به ترور فرماندهان و حمله به تاسیسات هستهای»، خود را پیروز میدان معرفی کنند، در حالی که «هیچ تصویر و آماری از میزان خسارتهای انسانی، اقتصادی و زیرساختی» ارائه ندادند که موشکهای ایرانی به رژیم وارد کردند. همزمان، گزارشهای تحقیقی از جمله گزارش نشریه فرانسوی فیگارو فاش کرده است که اسرائیل «یک کارزار گسترده و پنهان دیجیتال» را علیه ایران در فضای مجازی پیش میبرد و حسابهایی که از سال ۲۰۲۳ ایجاد شده بودند اما نزدیک به دو سال فعالیت چشمگیری نداشتند، «در اوایل سال ۲۰۲۵ و همزمان با افزایش تنشهای نظامی، ناگهان فعال شدند». هدف این عملیات روانی، به گفته تحلیلگران، «تاثیرگذاری بر افکار عمومی» و «القای فروپاشی اقتصادی» در صورت وقوع جنگ است. در چنین شرایطی، فرهنگ نه فقط یک عرصه برای آرامش بخشیدن، بلکه به «سنگر اصلی دفاع» در برابر جنگ شناختی تبدیل میشود. هوش فرهنگی و عناصر فرهنگی، به گفته صاحبنظران، «مهمترین عوامل تاثیرگذار در روح جمعی مردم ایران» بودهاند و اگر «فهم درستی از دلایل خرد جمعی و مقاومت جمعی مردم ایران حاصل نشود و مسیر اشتباهی انتخاب گردد، پیامدهای نگرانکنندهای رخ خواهد داد.»
زبانی که از دیوارها عبور میکند
اکنون و مانند همیشه، در میان همه ابزارهای فرهنگی، سینما جایگاه ویژهای دارد، زیرا پیش از آنکه ابزار سرگرمی باشد، «زبان مشترک جهانی» است؛ زبانی که بدون نیاز به مترجم رسمی، از دیوارهای انسداد عبور میکند و به قلب مخاطب میرسد. نقطه آغاز این مسیر را باید در میراث عباس کیارستمی جستوجو کرد؛ هنرمندی که با نخل طلای «طعم گیلاس» در سال ۱۹۹۷، ایران را از یک «سینمای ناشناخته شرقی» به یکی از قطبهای اصلی سینمای مؤلف جهان تبدیل کرد. پس از او، دیگران با جوایز جهانی خود این مسیر را تثبیت کرده و نشان دادند که سینما میتواند تصویری از ایران را «دقیقتر و عمیقتر از هر ابزار رسمی» بسازد؛ تصاویری که از خانههای معمولی، روابط متعارض و اخلاقیات خاکستری یک جامعه زنده و پیچیده سخن میگویند. موفقیت در جشنوارههای کن، ونیز و برلین نشان میدهد که حتی بدون تکیه بر یک صنعت بزرگ، میتوان اعتباری جهانی کسب کرد. با این حال، این ظرفیت عظیم هنوز در سطح سیاستگذاری فرهنگی به طور کامل جدی گرفته نشده است. تجربه شخصی یک ایرانی در جنوب شرق آسیا گویاست: جایی که هیچ تصویری از ایران در ذهن مخاطبان وجود نداشت، تنها نام یک فوتبالیست توانست پلی برای ارتباط و هویتسازی باشد. این نشان میدهد که دیپلماسی فرهنگی گاه توسط «چهرهها و روایتهای محبوب جهانی» ساخته میشود، نه توسط مناسبات رسمی. لذا ضروری است که سفرا و رایزنان فرهنگی بیش از پیش با ظرفیت و کارکرد سینما و هنر آشنا شوند، زیرا «گاهی یک فیلم، کاری میکند که دهها نشست رسمی از آن ناتواناند.»
از تصدیگری دولتی به حکمرانی شبکهای
آنچه تجربه سیاستگذاری فرهنگی، بهویژه در شرایط جنگ، نشان میدهد این است که اثرگذاری پایدار، بیش از آنکه به شدت عمل و کنترل بیرونی وابسته باشد، به «جاذبه» و «اعتبار» گره خورده است. الگوی مطلوب، گذار از «دولتمحور و دستوری» به «شبکهمحور و مردمپایه» است. در این الگو، نهادهای فرهنگی نقش «تنظیمگر هوشمند و تسهیلگر» را ایفا میکنند و بار اصلی «مدیریت و ترمیم نظام فرهنگی» بر عهده «شبکه کنشگران فرهنگی» قرار میگیرد. جنگ اخیر این واقعیت را بهروشنی نشان داد: آنچه جامعه را در برابر بحران مقاوم کرد، نه بخشنامههای رسمی، بلکه «سرمایه اجتماعی، مشارکت داوطلبانه و انسجام ملی» بود که از دل خود جامعه جوشید. در سطح بینالمللی نیز واکنشهای مردمی و غیردولتی در کشورهای مختلف نشان داد که «روایتهای رسمی قدرتهای جهانی تنها مرجع شکلدهنده افکار عمومی نیستند» و «حمایتهای مردمی، فعالیتهای مدنی و اعلام همبستگی» شرایط جدیدی را برای دیپلماسی فرهنگی ایران فراهم کرده است. این یعنی «پارادیپلماسی» و کنشگری شبکههای غیردولتی، هنرمندان و چهرههای فرهنگی، میتواند کاری کند که ساختارهای رسمی از انجام آن ناتواناند. تقویت سهم مردم در اقتصاد فرهنگ، که در شرایط فعلی «ضعیف و فاقد سازوکار حمایتی» توصیف شده است، بخشی جداییناپذیر از این گذار است. در این چارچوب، سیاستگذاری فرهنگی از تمرکز بر ممنوعیت و بخشنامه به تمرکز بر آموزش، توانمندسازی و ایجاد فرصتهای برابر فرهنگی حرکت میکند. تجربه سالهای اخیر بهروشنی نشان داده است که رویکردهای قیممآبانه، به جای تقویت ارزشها، موجب فاصله گرفتن جوانان از آنها میشود.
روایتی که شنیده میشود
نکته بنیادین آن است که فرهنگ را نمیتوان با فرمان ساخت، اما میتوان با جاذبه، صداقت و کیفیت ساخت. ایران با پیشینهای چند هزار ساله و سرمایه انسانی خلاق، ظرفیت آن را دارد که روایتی از خود ارائه دهد که هم در داخل اعتماد و امید تولید کند و هم در بیرون، تصورات قالبی و روایتهای تحریفشده را به چالش بکشد. جنگ اخیر، با همه ویرانیها و رنجهایش، یک درس فرهنگی بزرگ داشت: جامعهای که در آن هنرمند در موکب مردمی نمایش اجرا میکند، موزهدار در میانه بمباران آثار تاریخی را رها نمیکند و مردم در دل خطر «سرنوشت مشترک» را بر گسلهای اجتماعی ترجیح میدهند، جامعهای نیست که با بخشنامه اداره شود یا با عملیات روانی از پای درآید. این روایت نه از تریبونهای رسمی، بلکه از دل هنر، ادبیات، سینما و تجربه زیسته مردمان این سرزمین بیرون میآید. سیاست فرهنگی مطلوب، سیاستی است که این صداها را بشنود، میدان را برایشان باز کند و به جای رقابت با تحولات اجتماعی، با آنها گفتوگو کند. تنها از این مسیر است که فرهنگ ایرانی-اسلامی میتواند هم در درون بازتولید شود و هم در بیرون الهامبخش باشد؛ حتی در سختترین روزها.


















