در سالهای اخیر، ویدئوهای مربوط به «تقتق کردن» گردن و ستون فقرات در شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام، میلیونها بازدید داشته است. همزمان، مراکزی با عنوان کایروپراکتیک یا تنظیم ستون فقرات در شهرهای مختلف ایران فعالیت خود را گسترش دادهاند. این فعالیتی است که موافقان آن را روشی برای کاهش برخی دردهای اسکلتی و عضلانی میدانند، اما منتقدان نسبت به انجام آن توسط افراد فاقد صلاحیت و نیز دستکاری گردن هشدار میدهند.
مشتلق: انتشار خبر بازداشت یکی از چهرههای معروف اینستاگرامی که در حوزه کایروپراکتیک فعالیت میکرد، بار دیگر توجه افکار عمومی را به این حوزه جلب کرد. این فرد از سلبریتیها برای تبلیغ کار بهره زیادی برد و هماکنون چهار میلیون دنبالکننده مجازی دارد. اما انتشار ویدئوی دستگیری او بازتاب گستردهای داشت. در این ویدئو مهدی صانعی، بازپرس ویژه جرائم پزشکی، به همراه ضابطان قضایی فراجا و بازرسان دانشگاه علوم پزشکی با حضور در این مرکز، فعالیت آن را مورد بررسی قرار دادند. در بررسیهای اولیه مشخص شد مرکز فاقد مجوز فعالیت و پروانه بهرهبرداری است. همچنین گرداننده مرکز نتوانست مدرک دانشگاهی معتبر و مورد تایید برای انجام خدمات درمانی، فیزیوتراپی یا حرکات درمانی روی ستون فقرات ارائه کند.
در جریان بازرسی، موضوع دیگری نیز توجه ماموران را جلب کرد؛ دستگاه کارتخوان یک میوهفروشی بود که برای دریافت هزینه از مراجعهکنندگان استفاده میشد. صانعی تاکید کرد: هر فردی که بدون مدارک معتبر اقدام به انجام فیزیوتراپی کند، مرتکب تخلف شده است و درباره حرکات انجامشده روی بیماران گفت این مانورها روی ستون فقرات و گردن میتواند خطر آسیب نخاعی، آسیب اعصاب و آسیبهای دیگر را به همراه داشته باشد. متهم اما مدعی بود: من کار پزشکی انجام نمیدهم، فیزیوتراپی انجام نمیدهم، ماساژ و کشش انجام میدهم.
در ادامه بازرسی، بازپرس از متهم درباره تحصیلات دانشگاهی و سابقه فعالیتش سوال کرد. متهم گفت: ۱۴ سال است در این حوزه فعالیت میکند و روزانه حدود ۱۰ نفر به مرکز او مراجعه میکنند.
بازپرس نیز تاکید کرد: مدارکی که متهم به آنها استناد میکند، نه در ایران و نه در خارج از کشور، مدرک دانشگاهی مورد تایید برای فیزیوتراپی یا کایروپراکتیک نیست. البته از زمان انتشار این ویدئو تاکنون، صفحات مجازی این فرد فعال است. وی با انتشار یک فیلم جدید هم اعلام کرده که این اتفاق قدیمی است و اکنون در امارات به سر میبرد؛ همچنین هیچ وقت بازداشت نشده است.
پس از انتشار این خبر، تعدادی از پزشکان، جراحان مغز و اعصاب و متخصصان ارتوپدی در صفحات شخصی خود نسبت به خطرات انجام برخی دستکاریهای ستون فقرات، بهویژه گردن، هشدار داده و اعلام کردهاند که نباید اعتماد صد درصدی به این افراد داشت. آنها همچنین از تجربه شخصی افرادی گفتند که دچار مشکلاتی حتی قطعی نخاع شدهاند.
تق و توق ستون فقرات از نگاه علمی!
کایروپراکتیک یکی از شاخههای مراقبت از اختلالات اسکلتی-عضلانی است که سابقهای بیش از یک قرن در برخی کشورها دارد. درمانگران این رشته با استفاده از تکنیکهای دستی، بهویژه روی ستون فقرات و مفاصل، تلاش میکنند درد و محدودیت حرکتی برخی بیماران را کاهش دهند.
کایروپراکتیک یک رشته درمانی است که بر تشخیص و درمان برخی اختلالات اسکلتی- عضلانی، بهویژه مشکلات ستون فقرات، تمرکز دارد. کایروپراکتورها از روشهای مختلفی مانند معاینه، تمرینات اصلاحی، توصیههای سبک زندگی و در بسیاری از موارد مانیپولاسیون مفاصل استفاده میکنند. بنابراین، مانیپولاسیون تنها یکی از تکنیکهای مورد استفاده در کایروپراکتیک است. در مانیپولاسیون یک تکنیک درمانی دستی نیز وجود دارد که در آن درمانگر با اعمال نیروی سریع، دقیق و کنترلشده، حرکت مفصل را بهبود میبخشد یا به کاهش درد کمک میکند. این روش فقط به کایروپراکتورها محدود نیست و ممکن است توسط برخی پزشکان طب فیزیکی، متخصصان پزشکی دستی یا دیگر درمانگران آموزشدیده نیز انجام شود. در جریان مانیپولاسیون ممکن است صدای «تق» یا «ترق» از مفصل شنیده شود، اما ایجاد این صدا هدف اصلی درمان نیست.
قولنجشکنی هم اصطلاحی عامیانه برای ایجاد صدای مفاصل، مانند انگشتان، گردن یا کمر، است و یک اصطلاح پزشکی محسوب نمیشود. این صدا معمولا ناشی از تغییرات فشار و حبابهای گاز در مایع مفصلی است و به خودی خود نشاندهنده درمان یا جا افتادن استخوان نیست. در نتیجه، هر قولنجشکنی مانیپولاسیون درمانی نیست و هر مانیپولاسیون نیز الزاما با صدای قولنج همراه نمیشود. همچنین انجام قولنجشکنی، بهویژه در ناحیه گردن، توسط افراد غیرمتخصص میتواند خطرناک باشد و در موارد نادر به عوارض جدی منجر شود. با این حال، جایگاه این رشته در کشورهای مختلف یکسان نیست. در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، استرالیا و برخی کشورهای اروپایی، کایروپراکتیک به عنوان یک حرفه دارای مجوز و تحت نظارت فعالیت میکند و افراد برای ورود به این حرفه باید دورههای دانشگاهی مشخص و آزمونهای حرفهای را پشت سر بگذارند.
صدرا میرزایی، از متخصصان مغز و اعصاب ضمن انتشار پستی در راستای بازداشت قولنجشکن معروف اینستاگرامی، به «آگاه» گفت: اگر هشداری داده میشود مربوط به دستکاری ناگهانی مهرههای گردن است. در موارد نادر اما جدی، این اقدام ممکن است به آسیب شریانهای گردن، سکته مغزی یا حتی آسیب نخاعی منجر شود. هرچند وقوع این عوارض بسیار شایع نیست، اما پیامدهای آن میتواند بسیار شدید و غیرقابل جبران باشد. به همین دلیل بسیاری از انجمنهای علمی توصیه میکنند دستکاری گردن تنها در صورت وجود اندیکاسیون مشخص و توسط افراد دارای صلاحیت انجام شود.
میرزایی بیان کرد: قولنجشکن معروف اینستاگرامی نتوانسته ثابت کند که در این کار ماهر است یا نه. چون ما فقط تعریف و تمجید افراد را در صفحات مجازی میبینیم. اما هستند افرادی که به ما مراجعه میکنند و میگویند نزد او یا همکارانش رفتهاند و مشکلات جدی برایشان پیش آمده است. این متخصص مغز و اعصاب بیان کرد: نمیتوان به طور کلی گفت هر بار انجام کایروپراکتیک موجب قطع نخاع میشود؛ اما گزارشهای پزشکی در جهان مواردی از آسیب شدید نخاع، فلج اندامها، سکته مغزی و پارگی شریانهای گردنی پس از دستکاری گردن را ثبت کردهاند. این موارد اگرچه نادر هستند، اما سبب شدهاند متخصصان نسبت به انجام این اقدامات بدون ارزیابی پزشکی هشدار دهند.
یک لحظه رضایت آنی و یک عمر پشیمانی
در ایران، کایروپراکتیک مانند برخی کشورهای غربی، یک رشته دانشگاهی مستقل و گسترده با نظام صدور مجوز مشخص ندارد. همین موضوع باعث شده افرادی با آموزشهای متفاوت یا حتی بدون آموزش کافی وارد این حوزه شوند و خدمات خود را در فضای مجازی تبلیغ کنند.
افزایش تبلیغات اینستاگرامی، انتشار ویدئوهای جذاب از صدای شکستن مفاصل و وعده درمان سریع، موجب شده برخی افراد بدون بررسی علت اصلی درد، به این مراکز مراجعه کنند. این ویدئوها به دلیل ایجاد حس رضایت آنی، برای مخاطب جذاب هستند، اما چنین محتواهایی نمیتوانند جایگزین ارزیابی پزشکی و شواهد علمی شوند.
بررسی دستورالعملهای بینالمللی نشان میدهد که برای برخی دردهای مکانیکی کمر، ورزش درمانی، فیزیوتراپی و در برخی شرایط محدود، درمان دستی میتواند به کاهش درد کمک کند اما تقریبا همه دستورالعملها تاکید دارند که این روش باید پس از ارزیابی دقیق بیمار انجام شود و برای افرادی که بیماریهای خاص ستون فقرات، پوکی استخوان شدید، تومورها، عفونتها یا مشکلات عروقی دارند، ممکن است خطرناک باشد. کایروپراکتیک در جهان نه کاملا رد شده و نه به عنوان درمان همه بیماریها پذیرفته شده است. این روش در برخی کشورها با قوانین سختگیرانه، آموزش دانشگاهی و نظارت حرفهای انجام میشود، اما حتی در همان کشورها نیز درباره دستکاری گردن هشدارهای جدی وجود دارد. آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، جلوگیری از فعالیت افراد فاقد صلاحیت، افزایش آگاهی عمومی و تکیه بر درمانهای مبتنی بر شواهد علمی است زیرا در حوزه سلامت، یک تصمیم نادرست میتواند عوارضی جبرانناپذیر به دنبال داشته باشد.
قولنجشکنی بینالمللی
کایروپراکتیک در سال ۱۸۹۵ توسط «دنیل دیوید پالمر» در آمریکا پایهگذاری شد. بنیانگذار این روش معتقد بود بسیاری از بیماریها ناشی از اختلال در عملکرد ستون فقرات است و با اصلاح وضعیت مهرهها میتوان سلامت بدن را بهبود بخشید. این دیدگاه در طول زمان تغییرات زیادی کرد و امروز بخش عمدهای از کایروپراکتیک مدرن بر درمان برخی مشکلات اسکلتی-عضلانی، بهویژه کمردرد و گردندرد، متمرکز است. در حال حاضر در کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، استرالیا، سوئیس، دانمارک و بریتانیا، کایروپراکتیک یک حرفه دارای مجوز است و فعالان آن باید تحصیلات دانشگاهی، دورههای بالینی و آزمونهای حرفهای را پشت سر بگذارند. با این حال، دامنه فعالیت آنها نیز تحت قوانین مشخصی قرار دارد و بر عملکردشان نظارت میشود.
از شکستهبندی تا کایروپراکتیک
در ایران، درمانهای دستی سابقهای طولانی دارد و بسیاری از مردم از گذشته برای درمان دردهای عضلانی، مفصلی یا آسیبهای ناشی از شکستگی و دررفتگی به افراد موصوف به «تلگیر» یا «شکستهبند» مراجعه میکردند. برخی از آنها بر پایه تجربه و مهارت نتایج قابل قبولی به دست میآوردند و همین موضوع موجب تداوم این شیوهها در فرهنگ عمومی شده است. از این رو، نمیتوان همه افرادی را که امروز در حوزه کایروپراکتیک یا درمانهای دستی فعالیت میکنند، بدون بررسی، متخلف یا فاقد صلاحیت دانست. آنچه اهمیت دارد، رعایت استانداردهای علمی، داشتن آموزش معتبر، تشخیص صحیح بیمار و انجام این اقدامات در چارچوب ضوابط حرفهای است چرا که مرز میان یک مداخله درمانی اصولی و اقدامی غیرایمن، به دانش، مهارت و نحوه اجرای آن بستگی دارد.
