اشتغال زنان در سالهای اخیر به بخش جداییناپذیری از زندگی بسیاری از خانوادهها تبدیل شده است؛ زنانی که در کنار مسئولیتهای خانوادگی، در مدرسه، بیمارستان، دانشگاه و دیگر محیطهای کاری حضور دارند و تلاش میکنند مسیر حرفهای خود را ادامه دهند. اما برای بسیاری از این مادران، پایان مرخصی زایمان به معنای آغاز یک دغدغه جدی است: فرزندشان را به چه کسی بسپارند؟
چند مادر شاغل از تجربه مشترکی میگویند که اگرچه در ظاهر راهحلی خانوادگی برای مراقبت از کودکان است، اما در واقع نشاندهنده خلأ جدی خدمات نگهداری از فرزندان است؛ مادربزرگهایی که باید جای خالی مهدکودک و پرستار را پر کنند و مادرانی که میان اشتغال و مراقبت از کودک، ناچار به انتخاب یا تحمل فشار مضاعف هستند.
معصومه، مادربزرگ کودکی کمتر از دو سال، یکی از همین افراد است. دخترش معلم است و پس از پایان ۹ ماه مرخصی زایمان، ناچار شده فرزندش را به مادر خود بسپارد. فاصله محل زندگی این دو خانواده کم نیست و معصومه هر روز باید مسیری طولانی را طی کند تا به خانه دخترش برسد و از نوهاش مراقبت کند. با پایان ساعت کاری دخترش، دوباره همین مسیر یکساعته را برای بازگشت به خانه خودش طی میکند. گاهی هم که امکان رفتوآمد ندارد، دخترش همراه کودک به خانه او میآید و تمام هفته را از آنجا به محل کار میرود. این مادر شاغل میگوید اگر مادرش نبود، نمیدانست باید چه کند؛ فرزندش هنوز کوچک است و هزینه مهدکودک مناسب برای این سن نیز از توان مالی او خارج است. او فعلا به فرزند دوم فکر نمیکند؛ نه از سر بیمیلی به مادری، بلکه به دلیل اینکه هنوز برای نگهداری از همین یک کودک راهحل مطمئنی ندارد.
روایت یک پزشک نیز ابعاد دیگری از این مسئله را نشان میدهد. لیلا میگفت که در دوره تخصص صاحب فرزند شده، برای اینکه موقعیت حرفهایاش دچار مشکل نشود، زودتر از موعد به محل کار بازگشت. اما الزام حضور در شهری دیگر، نگهداری از نوزاد را به مسئلهای پیچیده تبدیل کرد. تا زمانی که بتواند فرد مطمئنی برای مراقبت از کودک پیدا کند، مادرش مجبور بود ۱۵ روز از هر ماه را همراه او به شهر محل خدمت برود و از نوهاش مراقبت کند. سپردن نوزاد زیر یک سال به مهدکودک نیز برای او گزینه قابل اتکایی نبود.
نازنین، مادر شاغل دیگری است که اگرچه نزدیک مادرش زندگی میکند، اما او هم هر روز باید کودک را صبح زود بیدار کند و به خانه مادربزرگ ببرد یا شبها فرزندش را آنجا بخواباند تا بتواند صبح از همان خانه راهی محل کار شود. در هر سه روایت، خانواده و بهویژه مادربزرگ، به اصلیترین شبکه حمایتی مادر شاغل تبدیل شدهاند.
وقتی مادربزرگ جای خالی زیرساخت را پر میکند
اما آیا میتوان نگهداری از کودکان را برای همیشه بر دوش مادربزرگها گذاشت؟ بسیاری از این زنان خود در سن سالمندی هستند، ممکن است توان جسمی مراقبت تماموقت از کودک را نداشته باشند یا زندگی، مسئولیتها و نیازهای شخصی خود را داشته باشند. نگهداری از یک کودک خردسال، بهخصوص اگر چند فرزند در میان باشد، کاری مستمر و فرساینده است.
از سوی دیگر، تغییر مکرر مراقب، دوری از مادر و بیثباتی برنامه روزانه میتواند برای برخی کودکان خردسال دشواریهای عاطفی و اضطراب جدایی ایجاد کند. بسیاری از مادران نیز تا رسیدن کودک به سن مناسبتر، به مراقبت فردی و قابل اعتماد نیاز دارند و حاضر نیستند فرزند شیرخوار خود را به هر مهد یا پرستاری بسپارند. در چنین شرایطی، حمایتهایی مانند حق مهدکودک یا حق پرستاری، اگر پرداخت شوند، به گفته برخی مادران شاغل آنقدر ناچیزند که پاسخگوی هزینه واقعی نگهداری کودک نیستند؛ در برخی محیطهای کاری نیز اساسا چنین حمایتی وجود ندارد. مسئله حق عائلهمندی و محدودیت دسترسی زنان به برخی مزایای خانوادگی نیز به این نارضایتیها اضافه میشود.
از ظرفیت اشتغال زنان تا مسئولیت فرزندپروری
این وضعیت در شرایطی رخ میدهد که از یک سو بر استفاده از ظرفیت زنان بهعنوان بخشی از نیروی کار و سرمایه انسانی آینده تاکید میشود و از سوی دیگر، زیرساختهای لازم برای جمع میان اشتغال و مادری به اندازه کافی فراهم نیست. نمیتوان از زنان انتظار داشت در بازار کار حضور موثر داشته باشند، اما درباره سرنوشت کودکانشان در ساعات کاری پاسخ روشنی نداشت.
این مسئله فقط یک مشکل فردی یا خانوادگی نیست؛ با آینده جمعیت نیز ارتباط دارد. وقتی مادری برای نگهداری از فرزند اول خود با دشواری روبهروست، تصمیمگیری درباره فرزند دوم و سوم بهمراتب پیچیدهتر میشود. در چنین شرایطی، حتی تسهیلات مالی فرزندآوری نیز نمیتوانند جای خالی مهدکودک در دسترس، خدمات مراقبتی مطمئن و امنیت شغلی را پر کنند. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در ماده ۲۲، تامین فضای نگهداری کودک در دستگاههای مشمول را پیشبینی کرده است؛ اما پرسش اصلی این است که این حکم تا چه اندازه در محیطهای کاری به امکان واقعی مراقبت از کودک تبدیل شده است؟ همچنین پرداخت وام و تسهیلات، وقتی با نیازهای روزمره مادران شاغل پیوند نمیخورد، لزوما مسئله اصلی آنان را حل نمیکند.
فرزندآوری بدون حمایت از مادران؟
نمونه دیگر، روایت یک عضو هیات علمی دانشگاه است که هنگام تولد فرزند دوم، همسرش بیکار بوده و به دلیل نداشتن فیش حقوقی نتوانسته برای وام فرزندآوری اقدام کند. او خود برای دریافت وام مراجعه کرده، اما به او گفتهاند متقاضی باید پدر کودک باشد. این تجربه در کنار دستورالعمل پرداخت وام که متقاضی را پدر تعریف میکند، پرسش مهمی درباره جایگاه مستقل مادران در سیاستهای حمایتی ایجاد میکند.
در شرایطی که کشور با کاهش باروری و افزایش سهم سالمندان روبهروست، حمایت از فرزندآوری نمیتواند صرفا به پرداخت وام محدود بماند. اگر قرار است زنان همچنان در بازار کار حضور داشته باشند و همزمان امکان مادری و فرزندپروری داشته باشند، باید برای مراقبت از کودکان، مهدکودکهای باکیفیت و در دسترس، حمایت مالی متناسب و تقسیم مسئولیت میان پدر و مادر چارهای اندیشیده شود. مادربزرگها نباید تنها راهحل نگهداری از کودکان باشند. اگر امروز مادری برای مراقبت از فرزند اول خود به بنبست میرسد، نمیتوان از او انتظار داشت با خیال آسوده به فرزند دوم و سوم فکر کند. سیاست جوانی جمعیت زمانی میتواند در زندگی خانوادهها معنا پیدا کند که مادران نیز در مرکز سیاستگذاری قرار بگیرند.
فرزندآوری با بخشنامه و وام محقق نمیشود
ضرورت مادرپذیرسازی ساختارهای اجتماعی
کارشناس حوزه زنان و خانواده با تاکید بر ضرورت حمایت از مادران شاغل گفت: دسترسی به خدمات مراقبتی و بازتوزیع مسئولیت نگهداری از فرزند میان والدین باید جدی گرفته شود.
طیبه مجردیان، کارشناس حوزه زنان و خانواده، در گفتوگو با خبرنگار روزنامه «آگاه» با اشاره به چالشهای مادران شاغل در زمینه نگهداری از فرزندان اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در تجربه مادری، چگونگی جمع میان مسئولیت خانوادگی و حضور اجتماعی و حرفهای زنان است. مادری یکی از ابعاد مهم هویت زنان به شمار میرود، اما نباید تمام هویت و ظرفیتهای آنان به این نقش محدود شود. وی افزود: زنان در کنار مسئولیت مادری، هویت فردی، شغلی، تحصیلی و اجتماعی دارند و سیاستهای حمایتی باید امکان تحقق همزمان این ابعاد را فراهم کند. در صورتی که ساختارهای شغلی و اجتماعی با شرایط مادران هماهنگ نباشد، هزینه فرزندآوری و مراقبت از کودک عمدتا بر دوش زنان باقی میماند و این مسئله میتواند به تعارض میان مادری و اشتغال منجر شود.
مراقبت از کودک؛ حلقه مهم حمایت از مادران شاغل
این کارشناس حوزه زنان و خانواده با بیان اینکه دسترسی به خدمات مراقبتی قابل اعتماد از نیازهای اساسی مادران شاغل است، گفت: پایان مرخصی زایمان برای بسیاری از زنان به معنای مواجهه با مسئلهای جدی درباره سپردن کودک به مراقب یا مهدکودک است. هزینه خدمات نگهداری، کیفیت و امنیت محیط مراقبت و تناسب آن با سن کودک از جمله عواملی است که تصمیم مادران را تحت تاثیر قرار میدهد. وی ادامه داد: در بسیاری از خانوادهها، مادربزرگها به دلیل اعتماد عاطفی و نزدیکی خانوادگی، مسئولیت مراقبت از نوه را بر عهده میگیرند؛ اما این وضعیت نمیتواند راهحل دائمی و جایگزین خدمات عمومی و سازمانیافته باشد. مادربزرگها نیز با محدودیتهای جسمی و سنی و نیازهای زندگی شخصی خود روبهرو هستند و نباید بار اصلی کمبود خدمات مراقبتی بر دوش آنان قرار گیرد.
مجردیان با تاکید بر ضرورت استمرار حمایتها پس از پایان مرخصی زایمان تصریح کرد: حمایت از مادر شاغل نباید به دوره بارداری و مرخصی زایمان محدود شود. دسترسی به مهدکودک مناسب، امکان استفاده از خدمات مراقبتی، انعطاف در ساعات کار و فراهم شدن شرایط لازم برای همراهی پدر در نگهداری از کودک، باید بخشی از نظام حمایت از خانواده باشد.
قانون جوانی جمعیت و فاصله میان پیشبینی و اجرا
وی با اشاره به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت گفت: این قانون موضوعات متعددی از جمله امنیت شغلی، مرخصی، دورکاری و توسعه خدمات نگهداری کودک را مورد توجه قرار داده است. برای نمونه، ماده ۲۲ به موضوع تامین مهدکودک و خدمات نگهداری از فرزندان مادران شاغل در دستگاههای مشمول پرداخته است؛ با این حال، مسئله مهم، میزان تحقق این حمایتها و دسترسی واقعی خانوادهها به آنهاست. این کارشناس حوزه زنان و خانواده افزود: میان پیشبینی یک حمایت در متن قانون و بهرهمندی عملی مادران از آن فاصله وجود دارد. اگر زیرساخت لازم فراهم نباشد یا خدمات مراقبتی از نظر هزینه، کیفیت و دسترسی پاسخگوی نیاز خانوادهها نباشد، حمایت قانونی نمیتواند بهتنهایی مشکلات مادران را برطرف کند.
ضرورت توجه به عاملیت زنان در سیاستهای فرزندآوری
مجردیان با تاکید بر اینکه سیاستهای جمعیتی باید به تجربه و نیازهای واقعی زنان توجه داشته باشد، اظهار کرد: در بررسی سیاستهای مرتبط با مادری و فرزندآوری، نباید زن صرفا در جایگاه فردی دیده شود که باید مسئولیت تولید مثل و مراقبت را بر عهده بگیرد. زنان باید بهعنوان افرادی برخوردار از اراده، اختیار و هویت چندبعدی در تصمیمگیریهای مرتبط با زندگی خانوادگی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرند. وی افزود: زمانی که مسئولیت مراقبت از کودک عمدتا بر دوش مادر قرار میگیرد و مشارکت پدر در این مسئولیت بهصورت جدی تقویت نمیشود، تعارض میان اشتغال و مادری تشدید خواهد شد. حمایت از خانواده زمانی اثربخش است که مراقبت از فرزند بهعنوان مسئولیتی مشترک میان والدین و موضوعی مورد حمایت ساختارهای اجتماعی شناخته شود.
مادرپذیرسازی ساختارهای اجتماعی
این کارشناس حوزه زنان و خانواده با بیان اینکه افزایش مشوقهای مالی بهتنهایی برای تحقق اهداف جمعیتی کافی نیست، گفت: تصمیم به فرزندآوری تحت تاثیر مجموعهای از شرایط اقتصادی، شغلی، روانی و اجتماعی قرار دارد. خانوادهای که برای نگهداری از فرزند نخست خود با دشواری روبهروست، پیش از هر چیز به اطمینان از وجود حمایتهای واقعی و پایدار نیاز دارد. مجردیان تاکید کرد: سیاستگذاری در حوزه جمعیت باید بهگونهای باشد که زنان برای انتخاب مادری ناچار به کنار گذاشتن سایر ابعاد زندگی خود نشوند. ایجاد محیطهای کاری منعطف، توسعه خدمات مراقبتی قابل اعتماد، حمایت از امنیت شغلی مادران و تقویت نقش پدران در فرزندپروری میتواند بخشی از شرایط لازم برای حمایت موثر از خانوادهها را فراهم کند. وی در پایان خاطرنشان کرد: مسئله فقط تشویق خانوادهها به فرزندآوری نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که مادران بتوانند با آرامش و اطمینان درباره فرزندآوری تصمیم بگیرند و در مسیر مادری، اشتغال و حضور اجتماعی خود با موانع ساختاری و حمایت نشدن مواجه نشوند.

















